ให้กำลังใจผัดไทยในวันที่ไม่มีพ่อ
เมื่อจอมพล ป. ไม่ได้คิดผัดไทย แล้วใครคิด?
ผัดไทยก็เหมือนกับชีวิตคน จากสิ่งแน่นอนกลายเป็นสิ่งไม่แน่นอน “เคยเข้าใจว่า จอมพล ป. คิดค้น กลับกลายเป็นเมนูไม่รู้ว่าใครคิด” แม้จะเปลี่ยนภาพจำของอาหารไปบ้าง แต่รสชาติเรื่องราวเก่าสู่เรื่องใหม่ของผัดไทยก็กลมกล่อมไม่แพ้กัน กับ Wongnai Story EP.122 ที่อยากชวนทุกคนมาให้กำลังใจผัดไทยไปด้วยกัน
.
(1.)อดีตสายลับจากในครัว?
แม้จะไม่ได้วิ่งเก่งเหมือน อีธาน ฮันท์ มากเสนห์แบบเจมส์ บอนด์แต่เมนูง่าย ๆ อย่าง “ผัดไทย” นั้นก็ได้กลายเป็นสายลับ ที่มีสิ่งต้องให้ทำสำเร็จ ภารกิจนั้นถูกมอบหมายโดยหน่วยเหนือ ผู้นำประเทศในช่วงปี พ.ศ. 2485 อย่างจอมพล ป พิบูลสงคราม และไม่ใช่งานง่ายขนาดว่าอาหารชนิดอื่นจะทำได้ เพราะว่าหน้าที่หลักของสปายจานใหม่นี้คือการรวมชาติไทย สร้างอัตลักษณ์ใหม่ของคนไทยจากในครัว
.
(2.)ทำไมการเปลี่ยนวัฒนธรรมการกินของคนไทยถึงเป็นเรื่องใหญ่กว่าที่คิด?
เพราะในสังคมมนุษย์ การกินไม่ได้เป็นไปเพื่อความอิ่มท้องเพียงอย่างเดียว แต่มันยังสะท้อนภาพลักษณ์ผ่านอาหารที่กินอีกด้วย (เช่น ถ้าเพื่อนคุณกินฟาสฟู้ดบ่อย คุณก็จะตีความว่าเพื่อนคุณไม่ห่วงใยสุขภาพ) ทำให้นอกจากอัตลักษณ์เรื่องการแต่งตัวของคนไทย (มาลานำไทย) ที่ถูกกำหนดแล้ว ผัดไทยเป็นอักกลยุทธ์เพื่อสะท้อนความเป็นชาติไทย ที่ผู้นำต้องการให้ประชาคมโลกเห็น! ว่าแต่ผัดไทยสะท้อนอะไร?
.
(3.)เป้าหมายของผัดไทย
ขอตัดเข้าสู่ช่วงถามไวตอบไวกับวงใน กติกา: ต่อไปนี้พิธีกร(ผู้เขียน) จะมีชื่อประเทศและขอให้ทุกท่านตอบชื่ออาหารที่นึกถึง อิตาลี เยอรมัน ญี่ปุ่น เม็กซิโก ตอบกันทันทีที่เห็นชื่อได้เลยไหม?
สปาเก็ตตี พิซซ่า ขาหมู ไส้กรอก ซูชิ ราเมน ทาโก้ นี่คือเมนูที่จะวิ่งเข้ามาในหัวแทบจะอัตโนมัติเมื่อเรากล่าวชื่อประเทศต้นกำเนิด และเจ้าภาพสะท้อนนี้เองเป็นสิ่งที่เจ้าของอำนาจต้องการจากผัดไทย คือความเป็นชาติไทยผ่านอาหาร คิดถึงไทย คิดถึงผัดไทย (ผู้เขียนคิดว่าเป็นชื่อที่ตรงไปตรงมา อาจเป็นการตลาดแบบจริงใจยุคแรกสุด)
แต่ยังไม่จบเพียงแค่นั้น เมื่อคนไทยเองก็ต้องมีจุดร่วมด้านอาหารเช่นกันเพื่อให้เกิดความสามัคคีในการสร้างชาติ ลองเทียบกับการกินเลี้ยงทีมที่ช่วยทำให้คนรู้จักกันได้ง่ายขึ้น การที่ทุกคนในชาติมีเมนูผัดไทยกินด้วยกัน เป็นเหมือนเบ้าหลอมยักษ์ละลายพฤติกรรม สร้างความเป็นกลุ่มก้อนได้ง่ายขึ้น ในยุคที่ต้องสร้างความเป็นชาติ ผัดไทยได้กลายเป็นอีกนึ่งเครื่องมือสำคัญเพื่อรับใช้แนวคิดแบบสังคมนิยม ณ ช่วงเวลาที่เป็นจุดเริ่มต้นการเดินทางของผัดไทย
.
(4.)ผัดไทยเข้าเครื่องจับเท็จ
แต่เรื่องทั้งหมดที่เขียนไปก่อนหน้า อาจจะเป็นเพียงการมโนขึ้นเอาทั้งหมดในภายหลัง เมื่ออยู่ ๆ ก็มีเรื่องราวให้เกิดความสงสัยต่อสายลับจานดังอย่างผัดไทย ด้วยเหตุว่าไม่มีหลักฐานที่ชัดเจนว่าเมนูผัดไทยถูกคิดโดยจอมพล ป. งานนี้คดีพลิกจากดาวร้ายสายลับกลับกลายเป็นเรื่องราวที่หาที่มาที่ไปไม่ได้
จากบทความของคุณนริศ จรัสจรรยาวงศ์ ระบุถึงคำพูดของลูกสาวของท่านผู้นำอย่าง คุณจีรวัสส์ พิบูลสงคราม ว่า “ไม่ใช่ ไม่ใช่เลย ผัดไทยนี่ไม่ใช่ของคุณพ่อ ไม่ใช่ของเรา เขามีมานานแล้ว” หมายความว่าผัดไทยกับเจ้าตัวไม่ได้มีพ่อคนเดียวกัน
กล่าวคือผัดไทยไม่ใช่สิ่งที่ถูกคิดขึ้นโดยจอมพล ป. แถมมีขายมาก่อนนานแล้ว ส่วนสิ่งที่เป็นผลงานจริง ๆ ของจอมพล ป. คือการผลักดันให้คนไทยกินและขายก๋วยเตี๋ยวต่างหากเพราะสมัยก่อนนั้นมีแต่คนจีนที่ขายก๋วยเตี๋ยว
การรณรงค์ให้คนไทยกินก๋วยเตี๋ยวในยุคที่เศรษฐกิจไม่ดี น้ำท่วมหนัก และต้องนำข้าวไปจ่ายเป็นค่าปฏิกรรมสงครามหลังจากไทยเป็นผู้แพ้ในสงครามโลกครั้งที่ 2 ทำให้รัฐบาลพิมพ์หนังสือสูตรก๋วยเตี๋ยวแจกเพื่อรณรงค์ให้คนไทยทำ และ บริโภคก๋วยเตี๋ยวมากขึ้น
จนถึงขั้นว่ามีเพลงและโฆษณาเชิญชวน เป็นเรื่องที่ยืนยันได้ว่ารัฐบาลต้องการให้คนบริโภคเส้นมากขึ้นเพราะเส้นก๋วยเตี๋ยวทำมาจากเศษข้าวและก๋วยเตี๋ยว 1 ชามมีราคาไม่สูง สามารถให้อิ่มท้องได้ ในยุคสร้างชาติที่ต้องการให้ประชาชนได้รับสารอาหารเพื่อเป็นกำลังพัฒนาประเทศ
ในหนังสือสูตรก๋วยเตี๋ยวที่ทำแจกภายในช่วงรัฐบาลจอมพล ป. นั้นก็ยังไม่ปรากฎว่ามีสูตรเมนูผัดไทย จุดนี้เองยิ่งทำให้การเข้าเครื่องจับเท็จของสายลับอย่างผัดไทยนั้นส่อพิรุธอย่างหนัก แล้วถ้าผัดไทย ไม่ได้ถูกคิดโดยท่านผู้นำ แล้วผัดไทยนั้นมาจากไหน ?
แต่อย่างไรก็ดีมีเรื่องเล่าจากร้านผัดไทยประตูผีว่าครั้งหนึ่งจอมพล ป. เดินทางไปกิน แล้วบอกว่านี่แหล่ะรสชาติที่แท้จริงของผัดไทย อาจตีความได้ว่าผัดไทยมีอยู่ในสังคมไทยอยู่แล้ว และอาจได้รับอิทธิพลจากการรณรงค์ให้คนไทยกินเส้นนั่นเอง
.
(5.)ไม่มีหรอกสายลับอาหาร!
แม้สายลับอาจไม่ใช่เรื่องจริง แต่เมนูนี้ก็มีที่มา คุณกฤช เหลือลมัย ผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์อาหารได้ให้ ความเห็นไว้ว่าสูตรผัดไทยที่เรารู้จักอยู่ทุกวันนี้อาจจะได้รับอิทธิพลมาจาก “เข้าผัดหมี่” จากหนังสือแม่ครัวหัวป่าก์ ของ ท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสกรวงศ์ ที่ตีพิมพ์ พ.ศ. 2451
อธิบายอย่างง่าย คือเมนูที่นำข้าวมาผัดกับเครื่องที่ปกติแล้วจะใส่ในเมนูเส้น ไม่ว่าจะเป็น เนื้อไก่ เนื้อหมู รวมถึงอาหารทะเล เต้าหู้เหลือง ถั่วงอก ใบกุยช่าย ไข่ไก่ เส้นรวมถึงตัวน้ำผัดที่ปรุงด้วย น้ำมะขามปียก น้ำส้มซ่า น้ำกระเทียมดอง
ด้วยความคล้ายคลึงกันทั้งเรื่องของเครื่องที่ใช้ หน้าตาอาหาร และวิธีการปรุงน้ำสำหรับผัดแล้ว เพียงเปลี่ยนจากข้าวให้เป็นเส้นเล็กหรือเส้นจันทร์ เราอาจจะได้พบกับฟอสซิลต้นตระกูลของผัดไทยว่าเป็นเข้าผัดหมี่
โดยการใส่เส้นแทนข้าวอาจเกิดจากปัญหาเศรษฐกิจของไทยในช่วงเวลานั้นบวกกับการรณรงค์ให้คนไทยหันมากินเส้นในระดับวาระแห่งชาติ เห็นได้จากการตัดเนื้อสัตว์อย่างหมูออกไปเพื่อให้เป็นเมนูที่มีราคาถูกลง รสชาติดี แต่ยังได้รับโปรตีนจากวัตถุดิบอื่น อีกส่วนหนึ่งคือการมีหลักฐานว่าคนไทยกินก๋วยเตี๋ยวกันมาตั้งแต่สมัยอยุธยาทำให้การกินเส้นไม่ใช่เรื่องใหม่ในสังคม
.
(6.)ชีวิตใหม่ของผัดไทย
เมื่ออ่านมาถึงตรงนี้ จากการเปิดหัวเรื่องแบบภาพยนตร์สายลับระดับบล๊อกบลาสเตอร์ ตอนนี้เรื่องราวของผัดไทยกลับกลายเป็นหนังชีวิตไปแล้ว ไม่มีเรื่องราวการสร้างชาติ ไม่มีสเน่ห์จากความเกี่ยวข้องของการเมืองไทย ไม่มีที่มาที่ชัดเจน แต่เราอาจใช้คำว่าสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วมีไว้เพื่อให้กลายเป็นสิ่งที่ดีขึ้นได้เช่นกัน
ที่มาที่ไปยัง ๆ งง ๆ ประหนึ่งเด็กที่ไม่รู้ว่าพ่อแม่ตัวเองเป็นใคร แต่ปัจจุบันผัดไทยก็เป็นเมนูสู้ชีวิต ที่ขอใช้ความอร่อยถีบตัวเองไปอยู่ด้านบนของห่วงโซ่อาหารไทย ในระดับโลกก็ต้องบอกว่าตอนนี้ชีวิตติดแกลมประหนึ่งเป็นดารา
เพราะมันได้กลายเป็นเมนูที่คนเกือบทั้งโลกรู้จักแถมยังได้รับการแนะนำว่าเป็นเมนูที่ห้ามพลาดเมื่อมาเมืองไทย แถมยังมีเชฟดังหลายคนเชิญไปออกรายการ(นำมาทำ) ไม่ว่าจะเป็นกอร์ดอน แรมซี่ หรือ เจมี่ โอลิเวอร์ ส่วนคนไทยก็ยกให้เป็นเมนูตัวแทนประเทศรองจากต้มยำกุ้ง (สวนดุสิตโพล 2565 คนไทย 33% มองว่าผัดไทยเป็น Soft Power ด้านอาหารรองจากต้มยำกุ้ง 57%)
แม้จะดูเหมือนเป็นเมนูที่ทำง่าย แต่ทำให้อร่อยนั้นไม่ง่าย (ดั่งที่เห็นในคลิปเชฟดังระดับโลก ตกม้าตายเมื่อเมนูที่ออกมาไม่เหมือนผัดไทยแบบของคนไทย) ด้วยความที่ตัวแแปรที่หลากหลายแถมใครอยากเสริม เติมอะไรเข้าไปก็ตามใจ แต่จะต้องได้รสชาติแบบผัดไทย รสหวาน เค็ม เปรี้ยว แถมต้องมีกลิ่นหอมคั่วกระทะอีกด้วย (ใครว่าคนไทยมาตรฐานไม่สูง ผู้เขียนขอเถียงด้วยเรื่องอาหาร)
เป็นอย่างไรกันบ้างกับเรื่องราวของผัดไทย จากเรื่องที่เคยเชื่อ จนความจริงถูกเปิดเผย แต่ผู้เขียนคิดว่าเรื่องนี้ไม่ได้ทำให้เสน่ห์ของผัดไทยลดลง ในทางตรงกันข้าม ผัดไทยกลับเติบโตขึ้น ในสัญลักษณ์ของอาหารที่มีการปรับตัวและความยืดหยุ่นสูง แน่นอนว่าเรื่องราวยาวเหยียดนี้กินไม่ได้ แต่เราหวังว่ามันที่มาที่ไปของอาหารแต่ละจานจะช่วยให้เมนูผัดไทยตรงหน้าคุณอร่อยขึ้น
——————————————————————————————————
Reference
“ผัดไทย” ไม่ใช่นวัตกรรม จอมพล ป.?
https://www.silpa-mag.com/from-the-fingertip/article_67337
“ก๋วยเตี๋ยว” สร้างชาติ และทางออกวิกฤตเศรษฐกิจฉบับจอมพล ป. พิบูลสงคราม
https://www.silpa-mag.com/culture/article_26610
24 มิถุนายน 2475 ปฏิวัติอาหาร การเปลี่ยนการกิน รสชาติอาหารของคนไทยหลังปฏิวัติสยาม
https://khaosod.us/2022/06/23/18044/
เปิด 8 ตำรับก๋วยเตี๋ยวจอมพล ป. ‘มรดกจานด่วน’ คณะราษฎร
